چند هالوژن و با چه فاصله‌ای؟

اول بدان اتاق چقدر نور لازم دارد

مقدار نوری که روی سطح‌ها می‌نشیند با «لوکس» سنجیده می‌شود و هر لوکس یعنی یک لومن روی هر متر مربع. برای خانه استاندارد اجباری نداریم، ولی عرف طراحی این است: نشیمن و پذیرایی حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ لوکس برای نور عمومی، اتاق خواب ۵۰ تا ۱۵۰، آشپزخانه ۱۵۰ تا ۳۰۰ برای کل فضا و ۳۰۰ تا ۵۰۰ روی سطح کار، حمام ۱۵۰ تا ۲۰۰، و راهرو ۵۰ تا ۱۰۰ لوکس.

این عددها برای همهٔ لایه‌های نور با هم است. اگر قرار است نور مخفی، آباژور یا چراغ دیواری هم داشته باشی، سهم هالوژن‌ها کمتر می‌شود. اشتباه رایج این است که کل نور اتاق را فقط از هالوژن بخواهیم؛ نتیجه سقفی پر از سوراخ و اتاقی یکنواخت و بی‌حالت است.

تعداد هالوژن در سقف: یک فرمول، چهار عدد

فرمول روش لومن این است: تعداد چراغ برابر است با «لوکس هدف ضرب در متراژ» تقسیم بر «لومن هر چراغ ضرب در ضریب بهره ضرب در ضریب نگهداری». ضریب بهره می‌گوید چه سهمی از نور واقعاً به سطح کار می‌رسد؛ در اتاقی با دیوار و سقف روشن معمولاً ۰٫۵ تا ۰٫۷ و در اتاق تیره یا بلند ۰٫۳ تا ۰٫۵ است. ضریب نگهداری افت نور با گذشت زمان و گرد و خاک را حساب می‌کند و برای چراغ ال ای دی در خانهٔ تمیز حدود ۰٫۸ است.

لومن را از دیتاشیت بخوان و لومن خود چراغ را بخواه، نه لومن تراشه؛ فرق این دو می‌تواند ۲۰ تا ۴۰ درصد باشد. وات را هم ملاک نگیر؛ دو چراغ ۷ واتی می‌توانند نور خیلی متفاوتی بدهند.

جواب فرمول را همیشه رو به بالا گرد کن. اگر ۱۰٫۲ درآمد، ۱۱ چراغ لازم داری، نه ۱۰. بعد عدد را با چیدمان جور کن؛ مثلاً ۱۱ چراغ در اتاق مستطیلی معمولاً به ۱۲ چراغ در سه ردیف چهارتایی تبدیل می‌شود.

جدول زیر همین حساب را برای چند فضای رایج انجام داده است. فرض جدول هالوژن ۷۰۰ لومنی است (حدود ۷ وات با بازدهٔ ۱۰۰ لومن بر وات)، با ضریب بهرهٔ ۰٫۵ و ضریب نگهداری ۰٫۸؛ یعنی از هر چراغ حدود ۲۸۰ لومن روی سطح کار می‌نشیند.

اگر چراغ پرنورتری بگیری، تعداد کم می‌شود: با هالوژن ۱۰۰۰ لومنی، پذیرایی ۲۰ متری به ۸ چراغ می‌رسد. ولی چراغ پرنورتر روی سقف کوتاه زودتر خیره‌کننده می‌شود و فاصلهٔ بیشتر بین چراغ‌ها لکه‌های روشن و تاریک می‌سازد، پس فاصله را هم باید چک کرد.

فاصلهٔ هالوژن‌ها از هم

قاعدهٔ سرانگشتی طراحان این است که فاصلهٔ دو هالوژن کنار هم حدود ۱ تا ۱٫۵ برابر ارتفاع چراغ از سطح کار باشد. سطح کار در خانه همان ارتفاع میز است، حدود ۸۰ سانتی‌متر. پس در سقف ۲٫۸ متری چراغ ۲ متر بالای سطح کار است و فاصلهٔ چراغ‌ها تا حدود ۲ تا ۳ متر می‌تواند باشد، بی‌آن‌که نور روی میز لکه‌لکه شود.

این عدد حداکثر فاصله است، نه فاصلهٔ پیشنهادی. اگر فرمول تعداد بیشتری چراغ خواست، چراغ‌ها نزدیک‌تر می‌نشینند و اشکالی ندارد. اگر چراغ‌ها از این حد دورتر شوند، وسط فاصله‌ها تاریک می‌ماند. زاویهٔ نور هم در این حساب نقش دارد: در خانه با سقف ۲٫۴ تا ۳ متر، زاویهٔ ۳۶ تا ۶۰ درجه برای نور عمومی رایج است و زاویهٔ ۲۴ درجه برای تأکید روی تابلو یا دیوار.

فاصلهٔ هالوژن از دیوار

قاعدهٔ ساده این است: فاصلهٔ آخرین ردیف تا دیوار حدود نصف فاصلهٔ چراغ‌ها از هم باشد. اگر چراغ‌ها ۱٫۲ متر از هم فاصله دارند، ردیف کنار دیوار حدود ۶۰ سانتی‌متر از دیوار می‌نشیند. این‌طوری نور تا لبهٔ اتاق یکنواخت می‌ماند و گوشه‌ها تاریک نمی‌شوند.

یک استثنا هست: وقتی می‌خواهی خود دیوار روشن شود، مثلاً دیوار تلویزیون، دیوار سنگی یا دیوار تابلوها. در این حالت چراغ را حدود ۵۰ سانتی‌متر تا ۱ متر از دیوار بگذار. هرچه نزدیک‌تر باشد، روی دیوار هلال‌های نوری تیزتر و بافت دیوار برجسته‌تر دیده می‌شود؛ روی دیوار گچی صاف، این نور مماس گاهی ناهمواری‌های گچ‌کاری را هم بزرگ نشان می‌دهد.

در آشپزخانه چراغ را بالای لبهٔ کابینت و سطح کار بگذار، نه پشت سر کسی که کار می‌کند؛ وگرنه سایهٔ خودش روی سطح کار می‌افتد. نور زیر کابینت همین سایه را برمی‌دارد.

مثال: پذیرایی ۲۰ متری با سقف کناف ۲٫۸ متر

پذیرایی ۴ در ۵ متر داریم، با سقف کناف به ارتفاع ۲٫۸ متر و دیوارهای روشن. هدف ۱۵۰ لوکس نور عمومی است. چراغ انتخابی هالوژن سقفی ۷۰۰ لومنی است و ضریب بهره را ۰٫۵ و ضریب نگهداری را ۰٫۸ می‌گیریم.

تعداد: ۱۵۰ ضرب در ۲۰ می‌شود ۳۰۰۰ لومن روی سطح کار. هر چراغ ۷۰۰ ضرب در ۰٫۵ ضرب در ۰٫۸، یعنی ۲۸۰ لومن به سطح کار می‌رساند. ۳۰۰۰ تقسیم بر ۲۸۰ می‌شود ۱۰٫۷، پس دست‌کم ۱۱ چراغ. برای چیدمان منظم، ۱۲ چراغ در سه ستون و چهار ردیف می‌گذاریم.

فاصله‌ها: در طول ۵ متری چهار ردیف داریم، پس فاصلهٔ ردیف‌ها ۵ تقسیم بر ۴، یعنی ۱٫۲۵ متر است و ردیف اول حدود ۶۳ سانتی‌متر از دیوار. در عرض ۴ متری سه ستون داریم، پس فاصلهٔ ستون‌ها حدود ۱٫۳۳ متر و ستون کناری حدود ۶۷ سانتی‌متر از دیوار است. هر دو فاصله زیر حداکثر ۲ تا ۳ متری این سقف‌اند، پس نور یکنواخت می‌ماند.

کنترل: ۱۲ چراغ ضرب در ۷۰۰ لومن ضرب در ۰٫۴، تقسیم بر ۲۰ متر، حدود ۱۶۸ لوکس می‌دهد؛ کمی بالاتر از هدف، که با دیمر قابل تنظیم است. مصرف هم ۱۲ ضرب در ۷ وات، یعنی ۸۴ وات یا حدود ۴٫۲ وات بر متر مربع است؛ برای خانه، زیر ۵ وات بر متر مربع عدد خوبی است.

اگر دور سقف نور مخفی هم می‌گذاری یا کنار مبل آباژور داری، می‌شود هالوژن‌ها را به ۸ عدد در دو ستون و چهار ردیف رساند: فاصلهٔ ستون‌ها ۲ متر و هر ستون ۱ متر از دیوار. ۲ متر هنوز در حد مجاز این سقف است و بقیهٔ نور از لایه‌های دیگر می‌آید.

اشتباه‌های رایج در اجرای سقف

شبکهٔ چراغ را بدون نقشهٔ مبلمان نکش. هالوژنی که درست بالای بالش یا بالای سر کسی که روی مبل لم داده بیفتد، مستقیم در چشم می‌تابد. بهتر است چراغ‌ها کمی از جای نشستن و خوابیدن دور بمانند.

عمق سقف کاذب را قبل از خرید چک کن. هر چراغ توکار عمق نصب مشخصی دارد و اگر پشت کناف جا نداشته باشی، یا باید سراغ مدل کم‌عمق‌تری بروی یا چراغ سقفی روکار. اگر چراغ زیر عایق حرارتی می‌نشیند، از تأمین‌کننده بپرس برای این حالت مناسب است یا نه، چون گرما عمر ال ای دی را کم می‌کند.

اگر می‌خواهی دور چراغ هیچ قابی دیده نشود، هالوژن فریم لس پیش از بتونه‌کاری و نقاشی کناف نصب می‌شود؛ پس جای این چراغ‌ها باید قبل از نازک‌کاری قطعی شود، نه بعد از آن.

همهٔ هالوژن‌های یک فضا را با یک دمای رنگ و از یک مدل بگیر؛ دو مدل متفاوت با یک عدد کلوین هم ممکن است کنار هم کمی متفاوت دیده شوند. و موقع مقایسه، لومن را ببین، نه وات و نه عبارت «معادل ۵۰ وات هالوژن» روی جعبه.

قدم بعدی

اگر ابعاد اتاق، ارتفاع سقف و عمق کناف را داری، یا حتی یک عکس از سقف، آن‌ها را به مشاور سی‌بست بگو. مشاور همین حساب را برای اتاق خودت انجام می‌دهد، می‌گوید کدام نوع چراغ با سقف تو جور است و تأمین‌کننده‌ای را پیشنهاد می‌دهد که آن را می‌سازد.