راهنمای فضا · حدود ۷ دقیقه مطالعه · به‌روزشده
نورپردازی نمای ساختمان
نمای ساختمان شب‌ها چهرهٔ دیگری از خودش نشان میدهد. نورپردازی خوب بافت سنگ را برجسته میکند، خطهای معماری را نشان میدهد و ساختمان را از دور قابل شناسایی میکند. نورپردازی بد نما را صاف و بی‌حالت میکند، به پنجره‌ها می‌تابد و برای ساکنان و همسایه‌ها مزاحمت می‌سازد.
این راهنما روش‌های اصلی نورپردازی نما را توضیح میدهد، می‌گوید هر روش برای چه نمایی مناسب است و با یک ساختمان چهارطبقه نشان میدهد زاویهٔ تابش و جای چراغها چطور با عدد انتخاب میشود. نورپردازی نما معمولاً پروژه‌ای است که طراح، پیمانکار و تأمین‌کننده در آن نقش دارند؛ سی‌بست در انتخاب دسته و مقایسهٔ برندها کمکت میکند.
پیش از چراغ، نما را بخوان
سه چیز روش نورپردازی را تعیین میکند. اول جنس و بافت: تراورتن، آجر و سنگ‌های تراش‌خورده با نور مایل جان می‌گیرند، اما نمای کامپوزیت یا شیشه‌ای براق نور را منعکس میکند و باید بیشتر روی لبه‌ها و خط‌ها کار کرد. دوم فاصلهٔ دید: ساختمانی که از خیابان اصلی و از دور دیده میشود به خطهای قوی و ساده نیاز دارد، و نمای ویلا که از نزدیک دیده میشود جزئیات بیشتری را تحمل میکند. سوم پنجره‌ها: هر نوری که به داخل خانهها بتابد، دیر یا زود خاموش میشود.
یک قاعدهٔ ساده هم کار را راحت میکند: همهٔ نما را روشن نکن. نمایی که یکدست نورباران شده تخت دیده میشود. انتخاب چند عنصر، مثل ستون‌ها، قرنیزها، ورودی و تاج ساختمان، و تاریک گذاشتن بقیه، به نما عمق میدهد.
چهار روش اصلی
شستوشوی نور: چراغ با فاصله از دیوار و با زاویهٔ پهن یا نامتقارن، نور یکنواختی روی سطح می‌ریزد. برای دیوارهای صاف و رنگی و برای نشان دادن حجم کلی ساختمان مناسب است. چراغ نما از نوع خطی، که در بازار به آن وال واشر می‌گویند، رایج‌ترین ابزار این روش است.
نور خراشان: چراغ تقریباً چسبیده به دیوار و با زاویهٔ باریک، نور را مماس بر سطح می‌فرستد و هر برجستگی سایه‌ای بلند پیدا میکند. برای سنگ و آجر بافتدار بهترین روش است، اما هر عیب اجرا را هم بزرگ نشان میدهد؛ روی نمای صاف و کم‌دقت از آن استفاده نکن.
خط نور: خط نوری باریک در لبهٔ طبقه‌ها، دور پنجره‌ها یا روی تاج ساختمان، خطهای معماری را مثل طرحی روشن نشان میدهد. این روش در نماهای مدرن ایرانی بسیار رایج است و اگر با نظم و فقط روی خطهای اصلی اجرا شود، از دور خواناست.
نور نقطهای: پروژکتور نما یا چراغی با زاویهٔ باریک که ستون، ورودی یا بخشی خاص را برجسته میکند. پروژکتورهای پرتوان برای روشن کردن کل نما از فاصلهٔ دور هم به کار می‌روند، ولی کنترل نورشان سخت‌تر است و بیشتر از بقیهٔ روش‌ها به آسمان و پنجره‌ها نور می‌ریزند.
زاویه، حفاظت و رنگ نور
زاویهٔ تابش مهم‌ترین عدد نورپردازی نماست، چون تعیین میکند نور تا کجا و چقدر پهن میرسد. قطر لکهٔ نور در یک فاصلهٔ معین تقریباً برابر است با دو برابر فاصله ضرب در تانژانت نصف زاویه. یعنی چراغی با زاویهٔ ۱۰ درجه در فاصلهٔ ۱۴ متری لکه‌ای حدود ۲٫۵ متری می‌سازد و چراغ ۳۰ درجه در همان فاصله حدود ۷٫۵ متری. برای ستون‌های باریک و بلند زاویهٔ باریک، و برای دیوارهای پهن زاویهٔ پهن یا نامتقارن لازم است.
نما زیر باران، آفتاب و شست‌وشو است. چراغی که روی نما نصب میشود دست‌کم IP65 می‌خواهد، و اگر نما با کارواش فشار قوی شسته میشود، IP66 یا مدلی که هر دو آزمون IP65 و IP67 را گذرانده است. بدنه باید آلومینیوم با رنگ مقاوم یا فولاد ضدزنگ باشد و دیفیوزر از شیشه یا پلی‌کربنات مقاوم در برابر فرابنفش. شبکهٔ برق پرنوسان است، پس محافظ نوسان حدود ۶ تا ۱۰ کیلوولتی برای چراغ‌های بیرونی لازم است، نه تجملی.
برای سنگ‌های گرم‌رنگ مثل تراورتن و ماسه‌سنگ، نور گرم حدود ۲۷۰۰ تا ۳۰۰۰ کلوین رنگ سنگ را طبیعی نگه میدارد؛ نور سرد روی این سنگ‌ها آن را خاکستری و بی‌جان میکند. نور رنگی قابل برنامهریزی، با کنترل DMX، برای ساختمانهای تجاری و مناسبتی کاربرد دارد، اما طراحی و برنامهنویسی می‌خواهد و اگر بی‌حساب استفاده شود، نما را شلوغ میکند.
نمونهٔ عددی: نمای سنگی چهارطبقه
ساختمانی مسکونی با نمای تراورتن را در نظر بگیر: عرض ۱۰ متر، ارتفاع حدود ۱۴ متر، چهار طبقه روی پیلوت، با دو ستون سنگی در دو طرف نما و پنجرههای عمودی در وسط.
دو ستون کناری را با نور خراشان از پایین روشن می‌کنیم: برای هر ستون یک چراغ با زاویهٔ حدود ۱۰ درجه کنار پای ستون و نزدیک به سطح سنگ. لکهٔ نور در بالای ستون حدود ۲٫۵ متر پهنا دارد؛ ستون یک‌متری را کامل می‌پوشاند، ولی بخشی از نور از دو طرف آن بیرون میرود. اگر میخواهی نور کمتری به آسمان و اطراف برسد، چراغی با پرتو بیضوی، باریک در عرض و کشیده در ارتفاع، بخواه. برای این‌که نور تا ۱۴ متر یکنواخت برسد، چراغ باید در مرکز پرتو شدت کافی داشته باشد؛ این عدد را از منحنی نوری چراغ بخوان، نه از وات آن.
لبهٔ هر طبقه یک خط نور باریک با IP66 به طول ۱۰ متر می‌گیرد؛ روی هم چهار خط و ۴۰ متر. نور این خط‌ها را رو به پایین می‌گیریم تا به پنجرهٔ طبقهٔ بالا نتابد. ورودی و پیلوت را با چراغ دیواری بیرونی و چند چراغ دفنی کم‌توان جلوی ستون‌ها روشن می‌کنیم.
کنترل را هم از اول طراحی کن: فتوسل یا تایمر نجومی برای روشن شدن هم‌زمان با غروب، و خاموش یا کم کردن نور تزئینی بعد از ساعتی مشخص، مثلاً نیمهشب. در دورههای کمبود برق، در بعضی شهرها روشن ماندن نور تزئینی نما محدود شده است؛ پیش از اجرا مقررات فعلی شهرداری و شرکت توزیع برق را بپرس.
| عنصر | روش | چراغ | نکته |
|---|---|---|---|
| دو ستون کناری | نور خراشان از پایین | زاویهٔ حدود ۱۰ درجه | لکهٔ حدود ۲٫۵ متری در ارتفاع ۱۴ متر |
| لبهٔ طبقه‌ها | خط نور | چهار خط ۱۰ متری، IP66 | نور رو به پایین، دور از پنجره‌ها |
| ورودی و پیلوت | نور نقطهای | دیواری بیرونی و دفنی کم‌توان | IP65 و دست‌کم IP67 |
| کنترل | فتوسل یا تایمر نجومی | یک مدار برای هر بخش | کم کردن نور بعد از نیمهشب |
اشتباه‌های رایج در نورپردازی نما
روشن کردن کل نما با دو پروژکتور پرتوان از پیاده‌رو. نما تخت میشود، نور به پنجره‌ها میرسد و چشم رهگذر را می‌زند.
نور خراشان روی نمای صاف و کم‌دقت. هر ناهمواری سنگ‌کاری و هر درز نامرتب سایه‌ای بلند پیدا میکند.
مخلوط کردن چند سفید. اگر خط‌ها نچرال و ستون‌ها آفتابی باشند، نما وصله‌پینه دیده میشود. اختلاف رنگ بین چراغ‌های یک ردیف هم آزاردهنده است؛ از تأمین‌کننده یکنواختی رنگ را بخواه، یعنی SDCM حداکثر ۳.
غفلت از نگهداری. درایوری که به آن دسترسی نیست، یا چراغی که فقط با داربست به آن می‌رسی، اولین خرابی را به خاموشی دائمی تبدیل میکند. محل درایورها و راه دسترسی را پیش از نصب مشخص کن. شیشهٔ چراغها را هم دوره‌ای تمیز کن، چون گردوغبار نور را کم میکند، و سالی یک بار آب‌بندی گلندها و محکم بودن پایه‌ها را بازدید کن.
بدنه و دیفیوزر ارزان. پلاستیک بدون محافظ فرابنفش در آفتاب چند سال بعد زرد میشود و نور را هم زرد و کم میکند.
برای این فضا سراغ کدام دسته‌ها بروی؟
هر دسته محصولات چند برند ایرانی را کنار هم نشان میدهد، با مشخصاتی که خود برندها اعلام کرده‌اند. سی‌بست چیزی نمی‌فروشد؛ مقایسه کن و اگر خواستی از مشاور بپرس.
- چراغ نما و وال واشر۳۶ محصول
برای شستوشوی نور و خط نور روی نما؛ زاویه، IP و یکنواختی رنگ را مقایسه کن.
- پروژکتور ال ای دی۶۰ محصول
برای نور نقطهای روی ستون و ورودی، یا روشن کردن یک سطح بزرگ از فاصله.
- چراغ دیواری۱۹۹ محصول
برای ورودی، پیلوت و دیوارهای پایین ساختمان.
- چراغ دفنی و استخری۹۴ محصول
برای نوری که از کف، جلوی ستون یا دیوار، به بالا می‌تابد.
پرسش‌های رایج
برای نمای سنگی کدام روش بهتر است؟
برای سنگ بافتدار، نور خراشان از پایین یا بالا بافت را بهتر از هر روش دیگری نشان میدهد. اگر سنگ صاف و یکدست است، شستوشوی نور با زاویهٔ پهن نتیجهٔ آرامتری دارد. در هر دو حالت نور گرمتر رنگ سنگ را طبیعیتر نگه میدارد.
نما را با خط نور روشن کنم یا با نور نقطهای؟
خط نور برای نشان دادن خطهای افقی و عمودی معماری و نماهای مدرن مناسب است و از دور خواناست. نور نقطهای برای برجسته کردن ستون، ورودی یا عنصری خاص به کار میرود. بیشتر نماهای خوب ترکیبی از هر دو دارند، با یکی بهعنوان نقش اصلی.
نورپردازی نمای ویلا با ساختمان آپارتمانی چه فرقی دارد؟
نمای ویلا از نزدیک و از داخل حیاط دیده میشود، پس بافت و نور ملایم اهمیت بیشتری دارد و نور نما باید با نور حیاط هماهنگ باشد. ساختمان آپارتمانی بیشتر از خیابان و از دور دیده میشود و به خطهای ساده و خوانا نیاز دارد، و چون پنجرههای زیادی دارد، کنترل نوری که به خانهها میرسد مهمتر است.
نور رنگی برای نما مناسب است؟
نور رنگی قابل برنامهریزی برای ساختمانهای تجاری یا مناسبتی کاربرد دارد و با سیستم کنترلی مثل DMX اجرا میشود. برای ساختمان مسکونی، یک سفید گرم و ثابت معمولاً باوقارتر دیده میشود و روی سنگ نتیجهٔ ماندگارتری دارد. اگر رنگی میخواهی، نوع RGBW را بگیر که سفید جداگانه هم دارد، و طراحی صحنهها و برنامهنویسی را جزو پروژه حساب کن. سیستم رنگی قطعههای بیشتری دارد، یعنی کنترلر، کابل داده و تقسیمکننده، که هرکدام میتواند خراب شود؛ کنترلر و کابلکشی داده را با هماهنگی همان برند چراغها بگیر. بعضی شهرداریها هم برای نور رنگی نما ضوابط دارند.
نورپردازی نمای ساختمان چقدر برق مصرف میکند؟
جمع وات چراغها را در تعداد ساعت روشن بودن ضرب کن. مثلاً ۴۰ متر خط نور با حدود ۱۲ وات در هر متر، ۴۸۰ وات است و با پنج ساعت روشن بودن در شب حدود ۲٫۴ کیلوواتساعت در روز مصرف دارد. با فتوسل یا تایمر نجومی و خاموش یا کم کردن نور تزئینی بعد از نیمهشب، این عدد کمتر میشود.
آیا نورپردازی نما مجوز لازم دارد؟
به شهر و نوع ساختمان بستگی دارد. بعضی شهرداریها برای رنگ، شدت نور، ساعت روشن بودن یا نورپردازی تبلیغاتی نما ضوابط دارند، و در دورههای کمبود برق ممکن است روشن ماندن نور تزئینی محدود شود. پیش از اجرا مقررات فعلی را از شهرداری منطقه و شرکت توزیع برق بپرس و اگر ساختمان مدیریت یا هیئتمدیره دارد، طرح را با آنها هماهنگ کن.